Ieder mens is ongelijk

Prof. dr. ir. Jan Rotmans is dé transitie-expert van ons land. Hij is hoogleraar Transitiekunde en Duurzaamheid aan de Erasmus Universiteit. Het roer moet om in onze hele samenleving, zegt hij. Dus ook binnen de zorg. Dat is eng, maar gelukkig kunnen we blij worden van de toekomstplannen. De mens staat straks weer centraal, zegt hij.

“Na dertig jaar wetenschappelijk onderzoek naar transitie ben ik er achter gekomen dat het om mensen draait.” Gegrinnik in de zaal. “‘Had je dat niet wat eerder kunnen bedenken?’, zei mijn 22-jarige zoon toen ik dat zei. Ik bedoel ermee dat we ons bevinden in een grote systeemtransitie maar dat we daarin ook vooral een transitie in onszelf moeten maken.” 

Volgens Jan Rotmans staan we op een kantelpunt in de geschiedenis. Er gaan grote veranderingen plaatsvinden, ook in de zorg. “Veel mensen zijn nu bang. Ons brein is zo geconditioneerd, dat als we te grote stappen moeten nemen, we bang worden. Dat gebeurde eerder ook al, in de 21ste eeuw. Toen ontstond het populisme. Die angst voor veranderingen moeten we proberen te begrijpen zonder het te direct te veroordelen. Ook toen ontstond er een kloof tussen arm en rijk. Iedere grote revolutie leidt tot meer sociale ongelijkheid. Maar wees niet bang.”

Hokjessamenleving
“We komen uit een hokjessamenleving die heel lang heel goed was. Het was inzichtelijk maar zielloos, en top down georganiseerd. ‘Wat is er nou mis mee’, zegt mijn moeder dan. ‘Het is heel overzichtelijk.’ Maar het is niet alleen zielloos georganiseerd, ook mentaal is het zielloos. Mijn kinderen van 22 en 26 jaar leven juist in een soort vloeibare netwerksamenleving. Wij zitten in díe overgangsfase. Die nieuwe orde gaat ervan uit dat ieder mens ongelijk is. Alles wordt gepersonaliseerd. Wij zijn nu nog zo geordend dat we in Nederland zelfs een branchevereniging van brancheverenigingen hebben. En het systeem dat we zélf hebben ontwikkeld is kil, koud en efficiënt. Zo hebben we de zorg ook georganiseerd. Het is ook nog eens top down georganiseerd door de zorgverzekeraars en dat willen we niet meer.”


 
Ministerie van Afbraak
“Het roer moet dus om. Maar dat brengt chaos. Het oude werkt niet meer, maar het nieuwe moet zich nog ontwikkelen. We hebben eigenlijk een ministerie van Afbraak nodig. Mensen worden bang, maar komen dan wel in verzet. Dat zie je in het onderwijs bijvoorbeeld. Dat is goed. Er zijn inmiddels wel honderd vernieuwingsnetwerken in de zorg, er zijn honderden burgerinitiatieven, er zijn 1 miljoen mensen die zeggen; ‘we gaan het zelf doen’. Er zijn huisartsen, apothekers, mantelzorgers en verpleegkundigen die het anders willen en dus hoop ik dat jullie vandaag óók in opstand komen. Dit is de revolutie die gaande is. Die wil je niet missen.”

Volgens Rotmans toetsen we ons suf en monitoren we ons suf. “Dat doen we uit wantrouwen. Wat zit daar dan weer achter? Angst. We moeten van wantrouwen naar vertrouwen, van regelzucht naar keuzevrijheid, van controle naar ruimte.”

UBER voor de zorg 
De transitieprofessor denkt dat er binnen vijf jaar een UBER bestaat voor de zorg, die mensen verbindt. “Straks leveren we een zorgprofessional voor een specifiek probleem. En u krijgt binnen vijf jaar uw eigen digitale gezondheidskluis. Wil je daar niet aan meedoen, dan liggen je medische gegevens straks bij de farmaceuten.” Volgens Rotmans gaan we van passief zorgafnemer naar actieve zorgondernemer. De transitiecoach zegt dat we in Nederland de beste zorg hebben, maar wel de duurste en meest complexe. Het is volgens hem volslagen geldgedreven en volledig geprotocolliseerd. “De zorg is niet meer van ons, we hebben het weggeven aan de grote zorgverzekeraars. Die pijn voelen we nu allemaal.”

Rotmans vertelt een anekdote waarbij zijn stem zachter wordt: “Ik heb een keer een fietsongeluk gehad en had alles gebroken. Ik werd wakker in het ziekenhuis van Lourdes. De zegen komt van boven, dacht ik. Maar de zegen kwam niet van boven – ik ben protestants grootgebracht – want ik werd verplaatst naar een groter ziekenhuis. Mijn hele gezicht lag in aan diggelen. De arts zei verrukt: ‘Wat bent u een interessante casus!’ Niemand vroeg mij wie ik was, niemand keek mij in de ogen. Maar ik was van binnen ook gebroken.” Volgens Rotmans is het systeem te kil en te koud geworden.

De zorg is ziek 
Rotmans gaat harder praten als hij zegt: “Wie bedacht ooit dat een ziekenhuis winst moest maken? Waarom komen we niet in opstand?” De zaal applaudisseert. “We moeten van rendement naar rendemens. De huidige zorg is ziek en ligt aan het infuus en wij moeten dat samen beter maken.” Rotmans schetst een goed vooruitzicht. Volgens de hoogleraar gaan we in Nederland van schaalvergroting naar schaalverkleining en van efficiency naar een systeem waarin de mens weer centraal komt te staan.  

“Ik was onlangs in een ziekenhuis in Rotterdam. Ik print eerst een dagticket, dan kom ik op de afdeling waar ik moet zijn, en daar moet ik weer een ticket printen. Er komt geen mens meer aan te pas. Het was tijd voor mijn afspraak. Ik moet naar de specialist toe, hij komt niet naar míj toe. Hij geeft geen hand terug, want hij kijkt naar zijn scherm. Het is toch onvoorstelbaar dat ik eerder een spuit krijg dan een hand!” In de zaal wordt driftig geknikt.

Zelfreflectie
Nu komt het moeilijkste deel van het verhaal van Rotmans, zegt hij. Het is het verhaal van de persoonlijke transitie. “Er is veel angst. En het overwinnen van die angst kost tijd en ruimte. En er zijn barrières die de verandering tegenhouden. Die in jezelf, die van het systeem en die van de wereld om je heen. Maar mensen, wij zíjn het systeem. Als je de wereld en het systeem de schuld geeft dan leg je het buiten jezelf neer. Jezelf veranderen kost zelfreflectie, Kairostijd. Daarmee bedoel ik diepe concentratietijd voor wezenlijke vragen. Stel jezelf de vraag waarom je de dingen doet zoals je ze doet en doe ik wat ik wil of wil ik wat ik doe? Ik heb me die vragen ook gesteld, toen ik nog in de veronderstelling was me volledig op de wetenschap te storten en me te bewijzen. Maar ik kwam erachter dat ik liever wetenschappelijk activist wilde zijn, een wetenschopper. Daarmee verloor ik aan maatschappelijke autoriteit maar ik won aan kracht. Toen ik wist waar ik wilde zijn, kon ik pas echt verbinding maken. Wie wezenlijk wil veranderen, moet eerst tot stilstand komen. En mensen, reis licht in tijden van transitie.” 

“Iedereen zei dat het onmogelijk was, totdat iemand langskwam die dat niet wist.”

Voeg toe aan selectie